«بيان آزادی، بیان آزاد شدن انسان و جامعه ها از زندان قدرت و خشونت است»
جهان بدون قدرت،   
جهاني که در آن، انسان و جامعه ها به آزادی و رستگاری مطلق دست یافته اند. اگر جهان بدون قدرت وجود ندارد، فی الواقع جهان بدون ستم، جهان بدون تجاوز، جهان بدون سانسور و ابهام، جهان بدون جنگ و کشمکش و سرانجام جهان بدون تضاد وجود نخواهند داشت. اگر قدرت فرآورده تضادها و نابرابری هاست، و اگر بنای جهان بر حقیقت و وحدت رخدادهای حقیقی است، پس نابرابری ها و تضادها و در نتیجه قدرت، به موجب از خود بیگانگی انسان در زیست جهان خویش پدید آمده اند. اگر جهان بدون قدرت هر گز به واقعیت نخواهد نشست، حداقل می تواند به منزله الگوی سنجش آزادی و حق مداری در جهان واقعی قلمداد شود.
نسبت نويسنده وب با كمونيسم و ليبراليزم:
اگر كمونيست ها و ليبراليست ها به حكومت برسند، محتمل مي دانم كه با ليبراليست ها دوست و با كمونيسم دشمن خواهم بود.
و اگر كمونيست و ليبراليست ها تحت حكومت ديگران باشند، با كمونيست ها دوست و با ليبراليسم دشمن خواهم بود.
«روحانیت اسلام و عصر جديد» امین بزرگیان
داستان یک افول
آیت الله ناصر مکارم شیرازی در جریان جلسه تفسیر موضوعی قرآن در قم اشاره ای داشته است به بحران قیمت مرغ در ایران . وی گفته است: «در مورد مواد غذایی که وضع فوق العاده ای پیدا کرده شنیدیم به دستور رهبری عده ای از مجلسیان، دولتیان ودیگران نشسته اند فکری بکنند. و واقعا باید فکری شود که مردم در زحمت نباشند. مردم هم نباید خیلی اصرار داشته باشند در بعضی چیزها. به عنوان مثال ما می بینیم که عده زیادی درباره مثلا قیمت مرغ دارند فریاد می کشند. حالا اگر آدم مرغ نخورد چه می شود؟ …آسمان به زمین می آید، زمین به آسمان می رود؟ اکثریت قریب به اتفاق اطبا می گویند مواد گوشتی غذای مناسبی برای انسان نیست….»

سخنان آیت الله معانی قابل توجهی دارد که می تواند وضعیت امروز روحانیت را در تاریخ اسلام نشان دهد. پیش از آن بیراه نیست اشاره ای تاریخی داشته باشیم به مواجهه روحانیت با مساله کمبود مواد غذایی در حدود صد سال قبل. یکی از سرمنشا های انقلاب مشروطه به قضیه کمبود مواد غذایی در ماه هاي مياني ۱۲۸۴و صدارت عین الدوله بر می‌گردد. تشديد بحران اقتصادي و قحطی كشور و به تبع آن فلک کردن بازاریان در بازار باعث شد که بازرگانان و علماي روحاني با تشكيل اجتماعات در مساجد شهر و حرم عبدالعظيم خواستار كناره‌ گيري عين‌الدوله شوند. بی توجهی مظفرالدين شاه و ادامه صدارت عین الدوله باعث شد که اعتراضات مردم که حمایت روحانیون را با خود داشتند، افزايش يابد. در این میان عده زيادي از علما و روحانيون از جمله سيد عبدالله بهبهاني و سيد محمد طباطبايي در اعتراض به قم مهاجرت كردند. از سویی دیگر گروه زيادي از كسبه و بازرگانان تهران نيز در تير۱۲۸۵ در سفارت انگليس متحصن شده و عزل عين‌الدوله و بازگشت علما به تهران و بالاخره تأسيس عدالتخانه را خواستار شدند. پس از چندی شاه عين‌ الدوله را بركنار كرد و فرمان تأسيس عدالتخانه و چندي بعد دستور شكل‌گيري مجلس شوراي ملي را امضا نمود.

تفاوت دستگاه روحانیت با اسلاف خود ناشی از چیست؟
روحانیت در دوره جدید به دلایل متعددی جایگاه واقعی و نمادین اش را از دست داده است. در واقع یکی از مهمترین ویژگی های عصر جدید، افول کلیسا و نهاد دین و روحانیت می باشد. این افول، مناسبات نهاد دین و دستگاه روحانیت را با جهان اطرافش به کلی تغییر داده است.
روحانیت دیگر هیمنه دوران گذشته را ندارد. در جهان پیشا مدرن، روحانیون همان عالمان بودند و دانش تنها در اختیار آنها بود. از سویی دیگر به سبب جایگاه دین در جهان بینی افراد، روحانیون از جایگاه نمادین فوق العاده ای برخوردار بودند تا حدی که بر تمامی گروه های اجتماعی جایگاه سروری داشتند.عقلانیت جدید، اعتبار و جایگاه روحانیون را بسیار تضعیف کرده است. علوم جدید و دستاورد هایش، دانشمندان و مدیرانی را به همراه داشته که در سلسله مراتب اجتماعی توانسته اند جایگاه روحانیون را ازآنها بگیرند. همچنین خرد جدید سازنده جهان بینی هایی بوده است که جهان بینی تکین دینی را متزلزل ساخته اند. به تعبیر جامعه شناسانه، روحانیت دیگر تنها گروه مرجع نیست و به مرور مراجعانش را از دست داده است. این افول، عکس العمل های متفاوتی از سوی دستگاه روحانیت را در بر داشته است.

تز حکومت دینی و اسلام سیاسی یکی از مهمترین عکس العمل های روحانیت به این افول است. به میزانی که قدرت نمادین روحانیت در جامعه افول می کند، میل این دستگاه به کسب ابزارهای قدرت دولتی بیشتر می شود. در واقع میل روحانیت به قدرت دولتی و هضم شدن اش در دولت، بازتاب افول قدرت اجتماعی آن است. دولت مدرن در ایران از زمان رضا خان بدین سو همواره جایگاه روحانیت را تضعیف می کرد و روحانیون می دیدند که هر روز از اعتبار و سروری شان کاسته می شود. این رویداد مقدمات اندیشه تسخیر دولت و ایده اسلام سیاسی را برای روحانیت مهیا ساخت. انقلاب اسلامی و تسخیر نهاد دولت توسط روحانیون در واقع عکس العملی بود به آنچه مدرنیته و ظواهرش با دستگاه روحانیت می کردند. پس از دوره کوتاهی از احیای جایگاه نمادین روحانیت به سبب تسخیردولت، دوباره روحانیت در بین طبقات گسترده ای از جامعه به وضعیت ضعف افتاد. روحانیت اکنون نمی تواند توتون و تنباکو را «بای نحو کان محاربه با امام زمان» تحریم کند به گونه ای که تمام جامعه و حتی زنان دربار فرمانش را اجرا کنند. این تروما را روحانیت، امروزه سعی می کند با قدرت قاهره و انتظامی دولت که در اختیار دارد، جبران سازد. فرمان آمیخته به دین برای رعایت حجاب، کمتر شنونده ای دارد پس دست به دامان گشت های ارشاد می شود. گشت های ارشاد، نشانی هستند از افول و یا به تعبیر «حامد عبدالصمد» زوال اسلام سیاسی. در واقع دستگاه دین در فرایند افولش از جهان بینی معنوی به نوعی فرمان سیاسی تغییر چهره می دهد. این پر زور شدن ظاهری در حقیقت نشانی است از کم زور شدن واقعی آن. حامد عبدالصمد می نویسد: «آن چه غرب به عنوان تجدید حیات جهان اسلام تعریف می کند در حقیقت فقط حجابی است که زوال این دین در پس آن جریان دارد. تاکید خشونت آمیز بر نمادهای اسلامی در حقیقت چیزی نیست مگر نشانه ای از عقب نشینی دین.»
پروژه دینی سازی جامعه که توسط دولت انجام می شود پاسخی است به افول مرجعیت دستگاه روحانیت. این پاسخ به میزان این افول، هیستریک تر و خشن تر می شود. در یک پهنای بزرگتر بنیادگرایی اسلامی و چهره خشن اش، بیشتر از آنکه نشانی از قدرت مندی نهاد دین باشد از ضعف و ترس مفرط آن در برابر پروژه های رقیب خبر می دهد.

وقتی در تحقیقات الیزابت كابلر- راس، روانشناس و مرگ پژوه، می بینیم كه اولین واكنش انسان ها به مرگ قریب الوقوع اشان (خبر بیماری غیر قابل درمان ) پس از خروج از شوك و كرختی، خشم است در می یابیم كه بسیاری از خشونت های دینی ناشی از ترسی است که دستگاه دین به سبب در خطر افتادن جایگاه نمادین اش با آن روبروست.

یکی دیگر از عکس العمل های روحانیت به افول جایگاهش در دوران جدید، عقب نشینی های معرفتی اوست. روحانیت در دوره جدید نسبت به علم مدرن عقب نشینی کرده است. استیلای علوم فنی و پزشکی جدید، تاثیرات شدیدی بر فقاهت گذاشته است تا جایی که روحانیت به منطق آن گردن نهاده است. فقاهت در مرکز تاریخ اسلام قرار گرفته و بی شک شناخت وضعیت آن در شناخت آن چیزی که ما در کل، تمدن اسلامی (با وجود تمام تفاوت های جغرافی و فرهنگی اش) نام می بریم، بسیار کلیدی است. محمد عابدالجابری در «نقد عقل عربی» می نویسد: » اگر روا باشد تمدن اسلامی را به نام یکی از فرآورده هایش بنامیم باید بگوییم، تمدن اسلامی«تمدن فقه» است؛ درست به همان معنایی که می توان به تمدن یونانی «تمدن فلسفه» گفت و تمدن اروپای معاصر را «تمدن علم وتکنولوژی» خواند. در واقع هنگامی که به فرآورده های فکری تمدن اسلامی می نگریم می بینیم که فقه بی هیچ رقیب و منازعی در مقام نخست نشسته است.» برای همین می توان وضعیت فقه را دما سنج وضعیت آنجایی نام برد که به اسم جهان اسلام متداول است.

خوب می دانیم که به هیچ عنوان امروزه علمای دینی ضدیتی که با علوم انسانی مدرن دارند را نسبت به علوم تجربی و فنی ندارند. آنها گشودگی فوق العاده ای نسبت به این علوم دارند در حالیکه آبای کلیسای مسیحیت در
مخالفت با علم ودانش جدید به همان اندازه علوم انسانی سخت گیر بودند.

مثلا اگر بدانیم که تا یک دهه پیش هنوز کلیسای کاتولیک به طور رسمی نپذیرفته بود که این زمین است که به دور خورشید می چرخد، اهمیت قضیه و تفاوت آن با علمای اسلام برای ما روشن تر می شود. به مرور زمان، از مقاومت و مخالفت روحانیت درجه اول با دستاوردهای علمی وپزشکی جدید کاسته شده و تاجایی پیش رفته که نمونه های بسیاری می توان از تاثیر هژمونی علم جدید (مدرنیزاسیون) بر احکام فقهی را مشاهده کرد. به عنوان مثال حکم فقهی حرام بودن سیگاری شدن توسط ناصرمکارم شیرازی و مکروه بودن استعمال تریاک توسط اکثر مراجع با این توجیه که برای انسان مضر است و هرچه مضر است حرام است، در پیرنگ خود گویای این عقب نشینی است. هرچند هیچ گاه در طول تاریخ، روحانیت اسلام با پزشکی سر نزاع نداشته است اما بی شک این مضر بودن را نظام پزشکی جدید به دستگاه فقاهت یاد داده است وگرنه تا نیم قرن پیش به هیچ عنوان همچنین حکمی را درباره این موضوع نمی توانستیم پیدا کنیم. آنچه ازپزشکی در کتب کلاسیک فقهی انعکاس یافته، با پزشکی مدرن هیچ نسبتی ندارد. در واقع شاهد شکاف قابل توجهی هستیم بین کتب کلاسیک فقهی و استفتائات تازه فقها درباره مسایل پزشکی و تکنولوژیک؛ شکافی که هیچگاه در علوم ومعارف انسانی آن را نمی بینیم. حتی روشنفکران مذهبی نیز نتوانستند کمترین اثرقابل توجهی در تحول نظام فکری دستگاه فقه ایجاد کنند کاری که پزشکان و متخصصان به طور گسترده – با کمترین تلاش – انجام داده اند.

ناصر مکارم شیرازی در سخنرانی چند روز گذشته استناد می کند به دانش پزشکی مدرن. این استناد در واقع پذیرش سروری علم مدرن است. او می گوید اغلب پزشکان بر این باورند که مواد گوشتی غذای مناسبی نیستند. لازمه این عقب نشینی، حذف یا تخفیف بخش قابل توجهی از مبانی فقهی است که در طول تاریخ روحانیت مورد توجه بوده است. مثلا در «وسائل الشیعة فی تحصیل مسائل الشریعة» اثر شیخ حرّ عاملی از علمای قرن یازدهم هجری قمری، که در برگیرنده مهمترین احادیث فقه شیعه در أبواب مختلف است و همواره مورد استناد علمای اسلام قرار گرفته ، در فصلی بنام باب اللحم (درباره گوشت خوردن) از پیامبر اسلام روایت شده است که : «بر شما باد خوردن گوشت ، چون گوشت ، گوشت مي آورد . هر کسي چهل روز بر او بگذرد و در آن فاصله گوشت نخورده باشد بدخلق خواهد شد . و هر کسي بدخلق شد به او گوشت بخورانيد.» ( وسائل ۱۷/۲۶) و یا : «هر کسي چهل روز بر او بگذرد و گوشت نخورده باشد بايد قرض الحسنه بگيرد و گوشت بخورد.» ( وسائل /همان) در کتاب «اصول کافی» هم از امام صادق روایت شده است : «گوشت بايد هر سه روز يکبار خورده شود که در ماه مي شود ده بار ، نه بيش از اين.» ( کافي – ۵/۵۱۱ ) مکارم شیرازی این احادیث را با ارجاع به علم مدرن در واقع دور ریخته است. اتفاقی که در علوم انسانی رخ نمی دهد. مثلا نمی شنویم که یکی از روحانیون درجه اول با استناد به جامعه شناسی یا علوم سیاسی، بخشی از فقه را نادیده بگیرد. روحانیت، پرنسیپل های سنتی خود را در برابر علوم انسانی مدرن و متفکرانش حفظ کرده و در برابر آن همچنان در موضع ارشادی است. محمد تقی جعفری به برتراند راسل به هدف ارشاد نامه می نویسد و یا مرتضی مطهری در متون متعدد خود از جهان بینی اسلامی در برابر جهان بینی غربی با نقد متفکران آن دفاع می کند. در واقع اعتماد به نفس تضعیف شده دستگاه روحانیت در برابر مدرنیزاسیون همچنان دربرابر مدرنیسم باقی مانده است. به همین خاطر است که در حکومت دینی، انرژی اتمی و موشک و سد و بیمارستان های مجهز با آغوش باز پذیرفته وبر روی آن سرمایه گذاری می شود و دانشمندانش بر قدر می نشینند اما علوم انسانی هر روز تحدید تر می شود.

فقاهت به این معنا مدرن شده است و با علم جدید آشتی پنهانی کرده است. حضور فقه در قدرت سیاسی هم به این مساله شتاب بخشید. دولت- ملت ها نیازمند تکنیک مدرن اند و بدون تکنیک مدرن عملا ایجاد دولت ناممکن است. پس از انقلاب دستگاه فقاهت که باساختار سیاسی آمیخته شد، هرچه بیشتر خودش را با صدای ماشین بخار و قیچی جراحان هماهنگ ساخت. دستگاه فقاهت تساهل بی نظیری را نسبت به سفینه و موشک واتومبیل و نجوم و باکتری شناسی از خود نشان داد و گریبان حکمت مدرن را هرچه بیشتر فشرد.
در این وضعیت چیز عجیبی نیست که زشت ترین نتایج دنیای جدید و سرمایه داری همچون مصرف گرایی افسار گسیخته را در کشورهای اسلامی شاهدیم بدون اینکه از مکانیزم های فرهنگی مدرن که جهان غرب برای تعدیل فضای اجتماعی خود در برابر آن صورت بندی کرده است، بهره مند باشیم.
ناصر مکارم شیرازی درحول و حوش مساله کمبود و گرانی مرغ با ارجاع به علم پزشکی مدرن، برخلاف روحانیت صد سال پیش، نارسایی های دولت را سعی می کند سرپوشی بگذارد و از مردم می خواهد که به این نارسایی ها اعتراض نکنند. این جملات وضعیت دستگاه روحانیت را نشان می دهد. دستگاهی که با هضم شدن در دولت مدرن و عقب نشینی در برابر علم جدید سعی می کند افول خود را به نوعی جبران کند تا بتواند همچنان در برابر روح مدرنیسم مقاومت کند.

منابع:
– زوال جهان اسلام یک پیش بینی/حامدعبدالصمد/ترجمه:ب بی نیاز/ انتشارات کتاب فروغ کلن
– نقد عقل عربی( فصل پنجم)/محمدعابد الجابری/ترجمه: مهدی خلجی/ مجله نقد ونظر/ شماره12
شنبه 7 اسفند 1395
 
 
Skip Navigation Links
پست الکترونیک:
bayaneazadi@ahmad
faal.com
- اسطوره های سیاسی
- سرگذشت سوبژه در نظریه های انسانشناختی
مباحثي پيرامون مناسبت هاي اجتماعي
--------------------
مباحثي در باره روشنفكري ديني
--------------------
مباحثي در باره فلسفه حقوق و سياست
--------------------
مجازات کردن سخت‌ترين کار ممکن است: مصاحبه با فوکو
--------------------
فلسفه و روان‌کاوي: آلن بديو
--------------------
مصاحبه با دیوید هاروی: سیمای تازه‌ی نظام اقتصادی جهان
--------------------
آیا شورش بی‌فایده است؟ میشل فوکو
--------------------
«در دفاع از انقلاب۵۷» امین بزرگیان
--------------------
«روحانیت اسلام و عصر جديد» امین بزرگیان
--------------------
چامسکی: دانشگاه بنگاهی تجاری شده است
--------------------
رونویسی تاریخ، بازگشت فاشیسم − گفت‌وگو با مراد فرهادپور
--------------------
ژیژک: بعضی وقت‌ها باید از ارادۀ اکثریت تخطی کرد
--------------------
حقوق بشر بدون تکالیفْ شکست می‌خورد
--------------------
مشاهده لیست کامل مقالات
تمامی حقوق و مطالب این وب سایت محفوظ است © 1387